19de eeuwse verdedigingsgordel

Inleiding:

De bouwplannen van de 19e eeuwse verdedigingsgordel ontstonden kort na de Belgische revolutie in 1831. Tijdens de tiendaagse veldtocht ondernam Willem van Oranje een poging om ons land te herveroveren. De nederlanders slaagden erin om nabij Diest de Demer over te steken en bezetten vervolgens kortstondig de stad. Zoals de naam reeds doet vermoeden duurde de tiendaagse veldtocht niet lang en werden de Nederlandse troepen al snel verslagen. Door deze gebeurtenissen werd de strategische ligging van Diest nog maar eens duidelijk en besloot men een nieuwe verdedigingsgordel rond de stad te bouwen.

Stadsomwalling:

De kernvesting werd tussen 1837 en 1844 aangelegd. Deze bestaat uit een dubbele aarden omwalling met grachten rondom de gehele stad ,  al de middeleeuwse stadsomwalling. Op onderstaande vergelijking zien we links de middeleeuwse stadsomwalling, rechts de nieuwe vestingsgordel die ongeveer hetzelfde tracé beslaat. In totaal was de stadsomwalling 3805m lang met een diameter van 1325m.middeleeuwse-19eeuwse-omwalling

Buiten de stadsomwalling kwam er een bouwverbod binnen de 583m van de stadswallen. Bestaande constructies konden echter blijven staan, maar konden indien nodig op militair beval afgebroken worden op eigen kosten.

5 Stadspoorten:

Het aantal stadspoorten werd teruggebracht tot 5. Aan de noordzijde bevonden zich 2 prachtige monumentale, versterkte poorten. De overige stadspoorten waren soberder gebouwd.

Ten Noorden de Antwerpsepoort
Aan de noord-oost zijde de Schaffensepoort
Ten Zuiden de Hasseltsepoort
Ten Zuid-westen de Leuvensepoort
Ten Westen de Zichemsepoort

2 waterpoorten:

De Demer stroomde de stad binnen via de Saspoort, waar zich een indundatiesluis bevond. Deze kon de beemden van het Webbekomsbroek aan de oostzijde binnen 48 uur onder water zetten. Hierdoor werd de gehele oostzijde van de stad beschermd door natuurlijke gordel bestaande uit een controleerbaar overstromingsgebied. De Demer verliet de stad opnieuw via een waterpoort ter hoogte van de Zichemsepoort in het westen. De stadswallen waren voorzien van natte grachten.

2 Ravelijnen:

ravelijnen

Een ravelijn is een buitenwerk van een vesting. Het is een vijfhoekig of redanvormig versterkt eiland dat zich omgeven door een extra ravelijnsgracht in de vestingsgracht bevindt. In sommige gevallen is het als een schiereiland aan de vesting vastgebouwd.

Halve Maan:

halvemaanvoorbeeld

Een Halve maan is een in de hoofdgracht gelegen buitenwerk van een vesting, met als taak de dekking van de saillant van het bastion of ravelijn; de benaming is ontleend aan de naar binnen gebogen achterzijde (de keel); soms ten onrechte gebruikt voor ravelijn.

Op de plaats van de voormalige “Koeipoort” werd er een Halve Maan aangelegd.

 

2 Autonome Fortificaties:

fortificaties

Terwijl de aanleg van de stadsomwalling nog volop aan de gang was, ging men in 1841 ook van start met de aanleg van Ford Leopold. De werken werden in 1845 voltooid, 1 jaar na de voltooing van de kernvesting. In 1846 startte men in de laatste fase met de aanleg van de Citadel ten westen van de stad op de allerheiligenberg. De werken namen 10 jaar in beslag en werden beëindigd in 1845.

Om Fort Leopold met de kernvesting te verbinden werd Kazemat de Leuvenaar aangelegd. Deze sloot via een ophaalbrug rechtstreeks aan op de toegangsweg van het fort. Afgezien van de monumentale poort lang de binnenzijde is deze qua opbouw gelijk aan de Schaffensepoort.

De Citadel had omwille van haar ligging 2 aansluitingen op de kernvestiging. Enerzijds langs de Leuvensepoort , anderzijds langs de Zichemsepoort. Die laatste verbinding op de heuvelrug werd in de volksmond “Den Haemel” genoemd.

De verdedigingsgordel op kaart:

Vandermaelen Kaart 1846-1854

Vandermaelen Kaart 1846-1854

Op bovenstaande kaart zien we tussen de Hasseltse Poort en de Halve Maan nog een ravelijn. Deze ontbreekt echter op de daarop volgende kaart uit 1870 en 1884.

Militaire kaart uit 1870

Militaire kaart uit 1870

Kaart Diest 1884

Kaart Diest 1884

 Afbraak Stadswallen:

Nog voor de werkzaamheden van de verdedigingsgordel rondom Diest voltooid waren, was het nut ervan reeds lang achterhaald. Nederland vormde na de ondertekening van een verdrag in 1839 immers geen dreiging meer. Na de Spaanse Revolutie in 1848 hield men rekening met een mogelijke oorlog met de fransen of pruisen. In datzelfde jaar werd Fort Leopold verbouwd tot annex van de Leuvense gevangenis om onderdak te bieden aan een tuchtcompanie.

Desondanks bleef Diest voor het Belgische leger een belangrijke garnizoenstad tot ca 1890.

In 1904 ging met van start met de ontmanteling van de Leuvensepoort. Kort daarop volgden ook de Hasseltsepoort en de Antwerpsepoort. De citadel kreeg in 1906 een nieuwe bestemming en er werd een tuchtcompanie gestationeerd.  De laatste infantrie-eenheid verliet de stad in 1909.

Tijdens de eerste wereldoorlog van 19141918 werd ook een gedeelte van de stadswallen tussen de Leuvensepoort en de Hasseltsepoort afgebroken in het kader van een tewerkstellingsproject van de overheid. De verdere ontmanteling werd echter verhinderd door de duitse bezetting van de Citadel. Na de oorlog werd er door de stad herhaaldelijk gevraagd aan het ministerie van landsverdediging om de werken te hervatten, doch werd dat omwille van financiële redenen telkens geweigerd. In maart 1929 maakte de stad een overeenkomst met de overheid waardoor het eigenaar werd van een groot deel van de stadswallen in ruil voor het schilderij “Het Laatste Oordeel”.

In 1933 ging men dan, desondanks het hevige verzet, verder met de sloop van de stadswallen tussen de Leuvensepoort en de Hasseltsepoort. Op onderstaande kaart uit datzelfde jaar is het resultaat hiervan duidelijk zichtbaar. Opvallend is ook dat de binnenste gracht tussen de Saspoort en de Zichemsepoort (Waterpoort) bijna volledig is drooggelegd en er nog maar een klein waterstoompje overblijft.

kaartdiest1933

Niet veel later wordt het traject vanaf de antwerpse poort tot de zichemse poort gedempt en afgebroken om plaats te maken voor de nieuwe tuinwijk “Demervallei”.

Tijdens de 2e wereldoorlog van 19401945 werd de Halve Maan omgevormd tot badplaats. De Schaffensepoort raakte tijdens diezelfde oorlog ernstig beschadigd. De afbraak kon in 1951 dan ook maar nipt voorkomen worden.

Onderstaande collage geeft een duidelijk beeld over de exacte ligging van de verdedigingsgordel en wat ervan bewaard is gebleven.

19e eeuwse vestigingswerken in Diest

 De 2de Halve Maan:

Op sattelietbeelden zien is duidelijk nog een 2e vooruitgeschoven Halve Maan zichtbaar. Deze is echter niet ingetekend op de verzamelde kaarten uit die periode. Wellicht gaat het om een onafgewerkte halve maan. De periode waarin deze werd aangelegd is vooralsnog onbekend.

halvemaan-1979

Spring naar werkbalk